İki Osmanlı Tipolojisinin Mukayesesi: Pirî “Reis” ile Evliya “Çelebi”nin Tarihi ve Fikri Serüveni

Pirî Reis ve Evliya Çelebi hakkındaki bibliyografyalar bize onlar hakkında
pek çok araştırmanın varlığını gösterirler. Bunu bildiğimizden, burada özgün
bir araştırma ortaya koymak için onları farklı bir açıdan değerlendirdik.
Pirî Reis ve Evliya Çelebi’nin Osmanlı aydın ve devlet adamları olarak XVI. ve
XVII. asırlarda yaşadıklarını biliyoruz. Farklı yüzyıllarda yaşamış olmalarına
ve modern araştırmacıların onları farklı kategoriler içinde değerlendirmelerine
rağmen, her ikisinin de araştırmaya konu olabilecek bazı benzerliklerinin
olduğunu tespit ettik. Bunu göstermek için önce, onların elinden çıkan eserler
olan Bahriye ve Seyahatname’deki, sonra da muasırlarının ortaya koydukları
bilgileri kullandık. Çalışmada bu iki Osmanlı aydın profilinin iki hususta benzer
olduğunu tespit ettik. Bunlardan ilki, isimlerinin anlamı ve yaşam serüvenlerinin
son durağının Mısır olması gibi daha çok tesadüfî olanlardır. İkincisi ise,
hayat hikâyelerindeki bazı benzerliklerdir; örneğin doğum yerleri olan Gelibolu
ve İstanbul ile buraların adı geçen dönemdeki ehemmiyetleri. Ayrıca onların
akraba, öğretmen ya da hâmi olarak yakınları ile olan ilişkileri de (Kemal Reis
ve Melek Ahmed Paşa vb.) benzerdir. Son olarak onların yaşam tarzlarının birbirine
benzer olmasıdır; nitekim en temel benzerlikleri seyahat etmektir.